آل محمد (ص)، ترجمه متون، کمال مطلق

2-2-1-010دعا، دفع بلا‌ 32
2-2-1-011دعا، رهايي از خشم شيطان‌ 32
2-2-1-012دعا، راهي براي رسيدن به مقام نزد خداوند‌ 32
2-2-1-013دعا، سلاح پيامبران‌ 33
2-2-1-014 دعا مغز عبادت 33
2-2-1-015دعا مخزن اجابت‌ 33
2-2-1-016 دعا ، موثردر خدا شناسي‌ 33
2-2-2‌0 بايد‌ها و نبايد‌هاي طلب در دعا‌ 34
2-2-2-1‌0 چه چيزهايي بايد در دعا از خدا طلب کنيم؟ 34
2-2-2-1-01 صلوات بر محمد و آل محمد (ص) 34
2-2-2-1-02 دعا براي مؤمنان 36
2-2-2-1-03 دعا براي حافظان مرزهاي سرزمين‌هاي اسلامي 38
2-2-2-1-4 0 دعاء مخصوص براي مؤمنان 39
2-2-2-1-05 دعا براي پدر و مادر 40
2-2-2-1-06 دعاي انسان براي خودش 41
2-2-2-02 چه چيزهايي نبايد در دعا از خدا طلب کنيم‌؟ 42
2-2-2-2-01 دعا بر خلاف سنت‌هاي عامه الهي در زندگي و هستي 42
2-2-2-2-02 دعا به آنچه که جايز و حلال نيست 44
2-2-2-2-03 آرزوي از بين رفتن نعمت ديگران 45
2-2-2-2-04 دعا بر خلاف صلاح و مصلحت انسان 45
2-2-2-2-05 پناه بردن به خداوند از آزمايش (فتنه) 46
2-2-2-2-06 نفرين بر مؤمنان 47
فصل سوم: نگاهي به اوضاع سياسي، اجتماعي و ادبي عصر عباسي اول
3- 1‌0 آغاز تاريخ عصر‌عباسي‌ اول 50
3- 2‌0 چگونگي به قدرت رسيدن بني‌العباس‌ 50
3-03 نگاهي به تاريخ عصر عباسي‌ 53
3-3-01 اوضاع سياسي‌ 54
3-3- 02 اوضاع اجتماعي‌ 55
3 -3-03 اوضاع اقتصادي 56
3-3-04 اوضاع فرهنگي 56
3-3-05 اوضاع ديني 57
3-04 ادبيات در عصر عباسي 58
3-05 موضوعات و فنون شعري عصر عباسي 58
3-06 اوضاع و احوال شاعران عصر عباسي 59
3-6-01 بشار‌بن‌برد 59
3-6-02 ابو‌نواس 60
3-6- 03 ابو‌العتاهيه 62
3-6-04 ابو‌تمام 64
3-6-5‌0 بحتري 65
3-6-06 دعبل الخزاعي 65
3-6-07سيد حميري 66
فصل چهارم :مضامين دعايي در شعر شاعران عصر عباسي اول
4- 01 دعاي شاعران در حق افراد و براي خويش (دعاء بالخير) 70
4-1-01 شکر خداوند و ستايش او به خاطر نعمت‌هايش 71
4-1-02 دعاي شاعران در حق پيامبر (ص) و ائمه (ع) 74
4-1-3 0 دعاي شاعران در حق خلفاء و رجال دولتي عصر عباسي 76
4-1-3-1 0 دعا براي تندرستي، سلامتي و طول عمر 77
4-1-3-02 دعا براي پيروزي خلفاء و رجال دولتي بر دشمنان‌ 95
4-1-04 دعاي شاعران در حق افراد خانواده 95
4-1-4-1- دعاي شاعران براي مادر 95
4-1-4-02 دعاي شاعران براي پدر 96
4-1-4-03 دعاي شاعران براي برادر 98
4-1-05 دعاي شاعران براي دوستانشان‌ 100
4-1-06 دعاي شاعران براي دوستدارشان (معشوقه شان)‌ 104
4-1-07 دعاي شاعران براي افراد نيکوکار‌ 109
4-1-08 دعاي شاعران در حق خويش 112
4-1-8-01 توبه و طلب عفو و مغفرت‌ 112
4-1-8-2 0 شکوي (شکايت) 120
4-1-8-03 استعاذه(پناه بردن به خدا)‌ 123
4-1-8 -04 مناجات‌ 125
4-02 دعاي شاعران بر ضد ديگران و به ضرر خويش (دعاء باالشر) 128
4-2- 01 دعا بر ضد خلفا و رجال دولتي‌ 128
4-2-1-01 دعاي به بدي و براي نابودي خلفاء و رجال دولتي‌ 129
4-2-1-02 دعاي در قالب لعن و نفرين براي خلفاء و رجال دولتي 135
4-2- 02 دعاي شاعران بر ضد دشمنان حکومت عباسي 139
4-2-2-01 نفرين دشمنان حکومت 140
4-2- 03 دعاي شاعران بر ضد دشمنان شخصي در قالب لعن و نفرين آنان 146
4-2- 04دعاي شاعران بر ضد خانواده خود در قالب نفرين‌ 154
4-2-05 دعاي شعرا بر ضد خويش‌ 159
فصل پنجم: تاثير پذيري اشعار دعايي شاعران عصر عباسي اول از قرآن کريم و ادعيه معصومين (ع)
نمونه هايي از تاثير پذيري اشعار دعايي از قرآن و ادعيه ماثوره 167
نتيجه‌گيري و پيشنهادات 183
ملخص البحث 185
منابع و مأخذ 188

چکيده
يکي از حقايق پر‌معنا و سازنده‌ي ابعاد بشري دعا و نيايش با مقام ربوبي است. گرايش شديد به منفعت و لذت و خودکامگي‌ها همواره‌، انسان‌هاي بسياري را در همه‌ي دوران و در همه‌ي جوامع از برقرار ساختن ارتباط تکاملي انسان با کمال مطلق محروم نموده است‌.
دعا، نياز فقير مطلق به پيشگاه غني مطلق است. فقر و نياز بنده هيچ حد و مرزي ندارد همان‌گونه که بي‌نيازي و قدرت و کرم پروردگار بي‌حد و مرز است. بارزترين شکل دعا در قرآن کريم و کلام معصومين (ع) تجلي يافته است، شاعران نيز در دوران‌هاي مختلف به تاسي از قرآن و ائمه‌(ع) مضامين دعايي والايي را در شعر خويش وارد نموده‌اند، به گونه‌اي که برخي از آن اشعار دعايي زمزمه‌اي ماندگار در طول اعصار و قرون گشته است، آن گونه که هر ساله در ايام حج اشعار ابي‌نواس شاعر عصر عباسي را‌ مي‌بينيم که‌ ‌در فضاي بيت الله‌الحرام طنين‌انداز است.
اين پژوهش کوشيده است که جلوه‌هاي گوناگون دعا در شعر شاعران عصر عباسي اول را کشف و بررسي نمايد، از مضامين اشعار دعايي اين عصر‌ مي‌توان به ستايش خداوند تبارک و تعالي و شکر نعمت‌هاي او، دعا در حق پيامبر (ص) و رهبران ديني، خلفاء و رجال دولتي، سلامتي و طول عمر، پيروزي بر دشمنان، دعا در حق پدر و مادر و دوستان و افراد نيکوکار اشاره نمود.
از ميان مضامين فوق توبه و طلب استغفار و استعاذه (پناه بردن به خدا) جايگاه برتري را به خود اختصاص داده است. در کنار دعا در حق افراد (دعاء له) لعن و نفرين (دعاء عليه) نيز بخش قابل توجهي از اشعار شاعران اين عصر را به خود معطوف نموده است، که اين لعن و نفرين دشمنان حکومت عباسي، رجال دولتي، خانواده شاعران و خود شاعران را نيز شامل‌ مي‌شود. اين پژوهش همچنين تأثير‌پذيري اشعار دعايي شاعران از قرآن و‌ ادعيه‌ي ماثوره را نيز مورد توجه قرار داده است.
کليد واژه‌ها: دعا، شعر، مضامين دعايي، شاعران، عصر عباسي اول، تأثير‌‌پذيري.

مقدمه‌‌
دعا از نظر لغوي به معني خواندن و خواستن است. خواندن و طلب کردن داني ا
ز عالي، در حقيقت دعا نوعي استمداد و توسل جستن به يک قدرت ما فوق است جهت برآورده شدن حاجات مادي و معنوي انسان، اين نوع استمداد همواره در ارتباط با احساسات و عواطف پاک و خالص آدمي بيان‌ مي‌شود. قرآن کريم که کلام خالق متعال و کتاب زندگي بشر است و هر چه که براي تکامل روح و سازندگي انسان لازم بوده در آن بيان گرديده مسئله دعا را به عنوان يکي از نيازهاي فطري بشر مطرح نموده و ضمن امر به دعا اجابت و برآورده شدن را نيز از طرف خويش تضمين نموده است ?وَقَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ… ?(غافر/60)پس دعا و راز و نياز با خالق متعال، نياز فطري و مايه‌ي سعادت و خوشبختي انسان در دنيا و آخرت است و آدمي براي رسيدن به اين مقصود بايد دائما در صدد داشتن چنين انس و رابطه‌اي با خداوند باشد تا به هنگام بروز شدائد و مشکلات روحي و رواني به آن رجوع کرده و از طريق آن آرامش و التيام يابد. پيامبر اسلام(ص) و اولياء دين همواره در زندگي پر بار خويش از نعمت انس و ارتباط با خداوند متعال از طريق دعا و نيايش برخوردار بوده و آن را به پيروان خود و آيندگان نيز تعليم داده‌اند. شاعران مسلمان نيز به عنوان جزئي از پيکره‌ي امت اسلامي از اين تعاليم الهام بخش برخوردار بوده و اشعار دعايي فراواني را در قالب مدح و رثاء، ذم و هجا، مناجات و طلب عفو و مغفرت از خود به جاي گذاشته‌اند. لکن نظر به تنوع، رونق و درخشش اين نوع از اشعار در آثار شعراي عصر عباسي اول پژوهش خويش را اختصاص به بررسي موضوع دعا در شعر شاعران اين دوره قرار داده‌ايم و آن را در پنج فصل بيان نموده‌ايم:
فصل اول تحقيق شامل کليات موضوع است.
فصل دوم جايگاه دعا از ديدگاه اسلام از(منظر قرآن و روايات) مورد قرار داده است.
فصل سوم نگاهي اجمالي به اوضاع سياسي، اجتماعي و ادبي عصر عباسي اول دارد.
فصل چهارم مضامين دعايي در شعر شاعران عصر عباسي اول مورد بحث و بررسي قرار داده است.
فصل پنجم تأثير‌پذيري اشعار دعايي شاعران اين عصر از قرآن و ادعيه ماثوره به بحث گذاشته است. در پايان ضمن جمع‌بندي از فصول پنجگانه تحقيق نتيجه‌گيري نهايي به عمل آمده است.
شهين نجفي‌نيا
شهريور 1392

فصل اوّل
کليّات تحقيق
1-1‌0 بيان مساله
با نظر به جايگاه وي‍ژه دعا در آموزه‌هاي ديني و منابع اسلامي و تأكيدات قرآن كريم در آيات مختلف بر موضوع دعا، خصوصا در آيه شريفه 60 از سوره غافر كه خداوند امر به دعا و تضمين اجابت از جانب خودش مي‌نمايند ?وَ قالَ رَبُّكُمْ اَدْعوُنِي اَسْتَجِبْ لَكُمْ…? و همچنين توجه خاص حضرات معصومين عليهم السلام به مقوله دعا تا جايي كه پيامبر اسلام (ص) از آن به عنوان مغز عبادت ياد مي‌كنند: ” اَلدُّعا مُخُّ الْعِبادَ?ِ ” و عنايت به اينكه راجع به مقوله دعا در موضوعات مختلف ديني، فرهنگي، روانشناسي و تأثير متقابل آن بر روابط اجتماعي بشر تحقيق و پژوهشهاي گسترده‌اي صورت گرفته است، لكن عليرغم وجود مضامين متنوعي از دعا در آثار شعرا، در اين زمينه کمتر کار شده است و شايد به ندرت مي توان كتاب، نوشتار و يا پژوهش تحقيقي مدوني بعنوان بررسي دعا در شعر شعراي عرب پيدا نمود، لذا بحث دعا در شعر مي‌تواند موضوعي نو و بديع باشد و بديع بودن اين امر ما را برآن داشته است كه با كمك و راهنمايي اساتيد فن، پژوهشي در خور وسع و توان علمي خود در اين راستا انجام دهيم، و از طرفي بدليل رونق و درخشش شعر در دوره خلافت عباسي و نيز كثرت شعرا و تنوع صور دعا در شعر اين دوره، پژوهش خود را به بررسي دعا در شعر شعراي مشهور عصر عباسي اول، منحصر نموده‌ايم. باشد كه تبيين اين موضوع زمينه‌اي براي بررسي ديگر موضوعات ديني در شعر شعراي عرب در ادوار مختلف فراهم سازد.

1-2‌0 سؤالات تحقيق
1- اوضاع سياسي، اجتماعي و ادبي عصر عباسي اول را چگونه ارزيابي‌ مي‌کنيد‌؟
2- شعر شاعران عصر عباسي اول چه مضامين دعايي را در خود جاي داده است‌؟
3 – آيا تأثير‌پذيري و اقتباس از قرآن و روايات در شعردعايي شاعران عصر عباسي اول مشاهده مي‌شود‌؟
1-03 فرضيه‌هاي تحقيق
1 – اوضاع سياسي، اجتماعي و ادبي عصر عباسي اول نابسامان و آشفته بوده به گونه‌اي که بسياري از شاعران اين دوره و ادبيات شعري آنان تحت تأثير اوضاع و احوال آن قرار گرفته بود.
2- شعر شاعران عصر عباسي اول مضامين گوناگوني نظير؛ تقرب به ذات مقدس باري تعالي با حمد و ستايش خداوند، دعا در حق پيامبر‌(ص) و اهل البيت‌(ع)، دعا در حق حاكمان و رجال دولتي، دعا در حق خويشان، بستگان، دوستان، صالحين و همچنين دعا عليه حاكمان و دشمنان را در بر مي گيرد.
3 – بخش عظيمي از اشعار دعايي شاعران عصر عباسي اول متاثر و بر گرفته از قرآن و روايات پيامبر‌(ص) و اهل البيت عليهم السلام مي باشد.
1- 04اهداف تحقيق
1- آشنايي با مضامين گوناگون دعايي در شعر شاعران عصر عباسي اول.
2- آشنايي با تأثير‌پذيري شعر دعايي شاعران عصر عباسي اول از آيات قرآن و روايات پيامبر‌(ص) و اهل البيت(ع) و اقتباس شعر شاعران اين دوره از آيات و روايات.
3- بررسي عنصر دعا از زوايه ديد شعرا‌ي عصر عباسي و از منظر شعر عرب.
1-05 روش‌کار تحقيق
پژوهش حاضر بصورت اسنادي و کتابخانه‌اي بوده و تجزيه و تحليل داده‌ها با تبيين و از طريق تحليل محتوي صورت گرفته است. البته قبل از تجزيه و تحليل داده ها در راستاي گرد آوري اطلاعات ( داده ها ) اقدامات ذيل صورت پذيرفت .
1- مراجعه به مراکز علمي دانشگاهي ، کتابخانه ها و استفاده از نظر
ات اساتيد و کارشناسان ذيربط و ياداشت برداري از ديوان شعراي عصر عباسي اول و ديگر منابع لازم.
2- کسب اطلاعات و بهره برداري از سايتهاي اينترنتي در راستاي کار تحقيقي .
3- ترجمه متون عربي مرتبط و نيز ترجمه اشعار دعايي شعراي عصر عباسي جهت استفاده لازم .
4- فيش برداري و….
1-06 پيشينيه‌تحقيق
با بررسي‌هاي به عمل آمده از متون علوم انساني و مراجعه به کتابخانه‌ها و سايت‌هاي اينترنتي، مشخص گرديد که بحث دعا و تأثير آن از زواياي مختلفي همچون نقش دعا در روانشناسي فردي و اجتماعي ، نقش دعا در علوم‌تربيتي همچنين جايگاه دعا در آموزه‌هاي اسلامي (قرآن و روايات) مورد بررسي‌هاي علمي و پژوهشي قرار گرفته است و کتب و مقالات گوناگوني نيز در اين رابطه با عناويني همچون : دعا در قرآن، دعا از نظر روايات اهل البيت عليهم‌السلام، دعا و انسان و…

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *